Kees Floor, Almanak 2011 Utrechtse Historische Studentenkring.

Een fata morgana is een bijzondere vorm van luchtspiegeling. Maar wat is een luchtspiegeling en wat is er zo speciaal aan de fata morgana?

Fata Morgana in de buurt van Tetlin in het oosten van Alaska, gefotografeerd met een sterke telelens. Foto: David Cartier.	Fata Morgana, Beaver Creek, Yukon,Canada.. Foto: David Cartier.	Fata Morgana, Manitou Islands,Canada.. Foto: jimflix!/flickr

Een 'gewone' luchtspiegeling is vaak te zien boven een warme asfaltweg in het voorjaar en de eerste helft van de zomer. Het is dan net of er in de verte plassen met water op de weg staan. In werkelijkheid zien we de lucht weerspiegeld in een warm luchtlaagje vlak bij het asfalt. Als we de hemel in andere situaties in de buurt van het aardoppervlak weerspiegeld zien, is dat meestal in water of in natte oppervlakken; vandaar onze onjuiste interpretatie. Overigens is de aanwezigheid van wegen of asfalt niet belangrijk; het gaat om het warme oppervlak. In de woestijn of op het strand is het het zand van de bodem dat de warme ondergrond levert voor het luchtspiegelingseffect. In het najaar zien we het ook boven het relatief warme water van de Noordzee, van de Waddenzee of van grote meren.
Een tweede vorm van luchtspiegelingen is zeldzamer en mede daardoor ook minder bekend. Hij doet zich voor bij een gelaagde opbouw van de atmosfeer. De lichtstralen spiegelen dan tegen de grensvlakken of overgangszones tussen warmere en koudere horizontele luchtlagen. Aan zee zien we in zo'n geval boven schepen of andere objecten in de verte een spiegelbeeld dat op zijn kop boven het origineel hangt.

Fata Morgana
Bij beide vormen van luchtspiegelingen kan het licht van een voorwerp in de verte het oog van de waarnemer op twee verschillende manieren bereiken: eenmaal rechtstreeks en eenmaal via een spiegeling of kromming van de lichtstralen. Bij een fata morgana is twee nog niet genoeg; we zien dan licht afkomstig van een en hetzelfde punt in de verte op drie of meer verschillende plekken. Niet voor niets spreekt van Dale over een ´meervoudige luchtspiegeling´. Op deze manier ontstaan sterk vervormde beelden van voorwerpen in de verte of zelfs van een tot aan de gezichtseinder reikend zeeoppervlak, een vlak landoppervlak of een uitgestrekte ijsvlakte. De beelden wekken de suggestie van overhangende muren of van gebouwen of zuilen, die er in werkelijkheid niet zijn: het zijn luchtkastelen. Doordat de atmosfeer onder die omstandigheden ook nog eens werkt als een zeer slechte lens, zijn de ongebruikelijke, onherkenbare en moeilijk te interpreteren beelden bovendien vaag. Daardoor kunnen we onze fantasie de vrije loop laten en kan de wens van de vader van de gedachten worden. Dus menen we in de woestijn het water en de schaduwgevende palmen te zien van de imaginaire oase. Op zee of boven een ijsvlakte denken we niet-bestaande bebouwing te zien.
De luchtspiegelingseffecten, en dus ook de fata morgana, nemen slechts een zeer klein deel van ons gezichtsveld in beslag. Op foto's zijn ze daardoor moeilijk te zien, behalve als er sterke telelenzen aan te pas zijn gekomen, zoals in het geval van de fata morgana bij Tetlin, Alaska (zie foto).